نگرش حقوقی بر ازدواج سفید چالش ها و راهکارها- سارا گودرزی وکیل پایه یک دادگستری

نگرش حقوقی بر ازدواج سفید چالش ها و راهکارها

سارا گودرزی

چکیده
ازدواج نخستین سنگ بنای تشکیل خانواده و جامعه است و دارای آثار و نتایج بسیاری است. ازدواج سفید یاهم باشی، زندگی مشترک زن و مردی است که بدون ازدواج رسمی و بدون ثبت این واقعه در هیچ کجا برای زندگی مشترک در زیر یک سقف می روند در واقع شکل جدیدی از زندگی مشترک می باشد که محرمیتی بین طرفین صورت نگرفته است وبرای مدتی نامعلوم کنار یکدیگر سر کنندو هر زمان و به هر دلیلی به رابطه خاتمه میدهند. ازدواج پدیده ای است که از دیرباز و از زمان پیدایش انسان بوجود آمده و تا به امروز نیز ادامه داشته و تا پایان دنیا ادامه خواهد داشت و نسل ها و نژادهای بعد را نیزدر بر خواهد گرفت. ازدواج با توجه به مناسبات اجتماعی، سیاسی، دینی نژادی، فرهنگی، جغرافیا، مکان و … انواع مختلف دارد که در نهایت همه موارد زوج شدن دو فرد را نشان می دهد و بیانگر آغاز زندگی مشترک و بقاء نسل است. ازدواج سفید نهادی نسبتاً نوپا است که تقریبا آمار قابل توجهی را در دهکده جهانی به خود اختصاص داده است و معنا و مفهوم کاملی از زندگی مشترک زوجین ندارد و متاسفانه در اکثر کشورها نسبت به این واقعه قوانینی وضع نگردیده است که در هر صورت عدم ضمانت اجرای مناسب جهت این واقعه باعث وقوع مشکلات و معضلات علی الخصوص در کشورهای اسلامی گردیده و خواهد گردید. اندیشمندان حقوقی و اجتماعی برای این نوع زندگی دلایل مختلفی را برشمرده اند. مشکلات مالی، گریز از بار مسئولیت، مناسبات اجتماعی، شرایط اقلیمی، کاهش زاد و ولد و بالا رفتن سن ازدواج و… مسئله مهم این است که این ازدواج جرایم ارتکابی و بارداریهای ناخواسته، فرزندان نامشروع، سقط جنین و روابط ناصحیح را به بار می آورد که مستلزم اهمیت بیشتر و توجه قوانین داخلی و بین المللی است.که متاسفانه با کمبودهایی در این راستا روبروییم و عدم ضمانت اجرای مناسب در بعضی موارد مشکلاتی را بر جومع تحمیل کرده است.
کلید واژه ها: ازدواج سفید، همباشی، ازدواج رسمی، امنیت اجتماعی، ضمانت اجرا، عدم تعهد، جنبش زنان

مقدمه
در جامعه جهانی بسر می بریم که سخت تحت تاثیر آن هستیم، بی آنکه بر آن موثر واقع شویم. مسایلی در محیط اطرافمان در حال وقوع است که سخت انسان را می آزارد. سوای جنگ و قحطی و تحریم وقتل و کشور گشایی ها با مسائلی روبروییم که به ریشه در عواطف واحساسات انسان ها دارد ومیتواند سرمنشا مشکلات بزرگتری گردد و از همین راستا به عواقب و معضلات بزرگتری خواهد رسید.
ازدواج سفید یک واقعیت انکارناپذیر است که نیازمند تبیین بررسی و مطالعه جامع و ایجاد راهکارها و برنامه های راهبردی جهت حل این معضل که در بیشتر کشورهای دنیا همه گیر شده است می باشد. علی القاعده در بحث ازدواج سفید با مسائلی روبروییم که گاها باعث درگیری حقوق کیفری می شود. نکته ای که وجود دارد این است که به این موضوع قرار است چگونه برخورد کنیم چرا که بخشی از دنیا را فرا گرفته است.
نحوه نگرش به موضوع کاملا در عرصه جرم انگاری به ضرورت یا عدم ضرورت جرم انگاری هدایت می کند، اگر بخواهیم تحلیل کنیم در کشورهای مسلمان در غالب رابطه نامشروع است. «هرگاه بین زن و مردی علقه زوجیت نباشد و مرتکب رابطه نامشروع یامنافی عفت شوند…. » یا در غالب زنا تعریف کنیم که علی القاعده بسیار سنگین است و همچنان که از بعد کیفری در حریم خصوصی افراد وارد می شویم، چون ماهیتی کاملا خصوصی داشته و در خلوت افراد شکل می گیرد . در قوانین اسلام نه تنها از مشروعیت قانونی برخوردار نیست بلکه در صورت احراز و علنی شدن مجازات در برخواهد داشت. صرف نظر از تبعات کیفری در بعضی از ملت ها و ادیان، یکی از معضلات این پدیده این است که معمولا دو طرف از بار مسئولیت خود کم می کنند چون هیچ سندی در هیچ کجا مبنی بر رسمیت زن و شوهری ایشان ثبت نشده است و یکی از طرفین در هر زمان و هر مکان که بخواهد بدون بر عهده گرفتن تعهدی می تواند به رابطه پایان دهد و رابطه جدید را (بلافاصله) آغاز کند که حتی با وجود،(که از این حیث جهت اخطلاط نسل دچار مشکل می گردد زیرا طبق قانون اسلام زن پس از طلاق در ازدواج دائم وبذل مدت در ازدواج موقت باید عده نگه دارد) پیشرفت علم و آزمایش DNA و امثال آن برای اثبات نسب جای تردید باقی نمی ماند. ازدواج رسمی طبق قانون تبعات مالی و غیرمالی بر آن بار می شود و زوجین در صورت مواجه با مشکل تحت حمایت قانون قرار می گیرند و فرزندانی که از این پدیده جدید متولد می شوند در کشورهای مسلمان ممکن است با شرایطی فاقد حق و حقوق قانونی خود در حال و آینده روبرو شوند. آمارها نشان می دهند که غربی ها این اصطلاح را در دهه ۶۰ میلادی بیان کردند. برای این نوع زندگی در حقیقت عدم پذیرش در اجتماع وجود دارد. این روابط در غرب گسترش زیادی پیدا کرده است و مطالعات نشان می دهند که ۷۰ درصد فرزندانی که در غرب و آمریکای شمالی متولد می شوند حاصل ازدواج سفید هستند البته برای این آمار دلایل و انگیزه های فراوانی در کشورها با فرهنگ و جغرافیای خاص و نوع آب و هوای خاص و سیاست و اقتصاد خاص موجود است. در کشورهای مسلمان به دلیل هنجارهایی که ملزم به رعایت از شرع و فقه می باشند این ازدواج را غیر قانونی می دانند، حال به این پرسش می رسیم که آیا می توان در این حوزه جرم انگاری کرد؟ با اصل کاربرد کمینه در حقوق کیفری «اصل حداقلی بودن حقوق جزا» روبروییم و اقتضاء به این نکته مورد توجه است که در هر زمینه ای نباید ورود کیفری صورت گیرد.
جرم انگاری در برخورد با ناهنجاری های جامعه به عنوان آخرین راه حل باید انتخاب گردد. اما آنچه مدنظر است در مناطقی از دهکده جهانی عدم ثبت این واقعه باعث بروز مشکلاتی برای طرفین شده یا خواهد شد و نسل های بعد از این واقعه را نیز ممکن است چالش هایی در بر گیرند. آنچه مدنظر است با توجه به همه گیر شدن و اینکه آمار تقریبی زیادی را در سراسر دنیا دارند هر ان احتمال بالا رفتن آمار در سال های آتی بسیار است باید راهکاریی جهت تدابیر و حمایت قانونی و اختصاص دادن نصوصی از قانون بر آن داریم و حتی در قوانین کامن لا بایست راه حل هایی اندیشیده شوند و در هر حوزه جغرافیایی دین و فرهنگی، نژاد عدم مسئولیت پذیری طرفین به حداقل برسد. و مرجعی جهت حمایت باشد. و ضمانت اجرایی جهت الزام کردن طرفین به اخلاقیات و احترام به انسانیت و حقوق بشر بوجود آید.

ازدواج
ازدواج یا پیوند زناشویی پیوند آیینی است که طی احکام یا رسومی خاص بین زن و مرد در مذاهب و کشورهای مختلف برقرار می شود تا به تشکیل خانواده منجر گردد. و می تواند بین زن و مرد منجر به زایش فرزند شود. به بیان دیگر ازدواج رابطه ای است حقوقی- عاطفی که با عقد بین زن و مرد و خواندن الفاظی مابین دو زوج رابطه ای حاصل می گردد و به آنها حق می دهد که زندگی مشترکی را آغاز کنند.
ازدواج متضمن حقوق و تعهداتی است که قانون و عرف و شرع با توجهبه خصایص فرهنگ نژاد سیاست اقتصاد و … تعیین گردیده و تابع تشریفاتی است. در واقع ازدواج به نوعی از روابط زن و مرد اطلاق می گردد که از نظر شرع و قانون به رسمیت شناخته شده است و به آن یک رابطه قانونی عرفی، یا دینی اطلاق می گردد. و به زن و شوهر زوج متاهل می گویند.
برخلاف سایر قراردادها در عقد ازدواج طرفین یا یکی از آنها نمی توانند حق فسخی برای خود در نظر بگیرند ازدواج از جمله عقود لازم است و مصلحت و ضرورت استمرار و دوام و ثبات خانواده نیز اقتضای این مهم را دارد. عقد نکاح حق فسخ ندارد و علت وجه تسیمه آن با سایر عقود این است که بر مبنای رابطه عاطفی است و پیوندی معنوی و فراتر از مادیات است و به آن به دید یک معامله نگاه نمی شود. انواع ازدواج بیانگر اشکال متفاوت از ازدواج است که بنا به تفاوت فرهنگ، دین، نژاد، سیاست و آداب و رسوم و مناسبات اجتماعی پدید می آید تقسیم می شود.

مشخصه ازدواج
مهمترین ویژگی ازدواج قانونمند بودن آن است. ازدواج به هر صورتی باشد قانونمند است تمامی مراحل ازدواج از پیوند تا جدایی و حتی پس از فوت یکی از زوجین قانونمند است بنابراین هر ازدواجی بر پایه یک سری قوانین شکل گرفته است و ادامه می یابد. این قوانین به سه شکل عرفی، شرعی و مدنی می باشد.

ازدواج در ادیان و مذاهب

دین مسیح
مسیحیان هنگام ازدواج متعهد می شوند که یکی شدن مرد و زن را نشانه آشکاری برای محبت خدا به بشر و محبت مسیح به شاگردانش قرار دهند. و ایشان ازدواجرا الزام و تعهد در طول زندگی می شمارند. و با طلاق و ازدواج مجدد در حین حیات همسر مخالفند. مسیحیان همچنین بر تجرد به مثابه آرمانی والا بخصوص از آن جهت که عیسی (ع) خود ازدواج نکردتاکیددارد. اگرچه ازدواج در مسیحیت پدیده ای مقدس محسوب شده و سر عظیم نامیده می شود اما در برابر آن دوری گزیدن از ازدواج امر پسندیده تری است. شخص مجرد با تمام توان به خدمت خداوند می رسد و با کم کردن مشغله های دنیوی و زندگی خود را شبیه عیسی (ع) می سازند. بر پایه تعالیم کتاب مقدس، سنت کلیسا و عرف اجتماعی، مسیحیان معتقدند که ازدواج دائمی است. عیسی مسیح (ع) می فرمایند که شوهر و زن در شرایط آرمانی یک تن می شوند و علقه ای که ایجاد شد قابل انقطاع نیست.
دین اسلام
از دیدگاه اسلام، ماهیت ازدواج یک قرارداد و پیمان با شرایطی ویژه است. اسلام با تشریح ازدواج مسیر رسیدن به عفت و حیا را هموار می سازد بدین صورت که ازدواج را بهترین و طبیعی ترین راه تامین نیاز جنسی معرفی می کند. طبق قوانین اسلامی در صورت نبود موانع ازدواج، ازدواج با گفتن عبارت «زوجتک» (خود را به زوجیت تو در آورده ام) و تایید مرد با عبارت «قبلت»یعنی قبول میکنم محقق می شود.
در اسلام چند زنی تا حداکثر ۴ زن برای مردان جایز است ولی چند شوهری جایز نیست. شیعیان اسلام نوع دیگری از ازدواج (معروف به ازدواج موقت) هم دارند که در آن مدت عقد ازدواج برای مدت معین و محدودی بین طرفین و با شرایط خاص است.
دین یهود
در یهودیت ازدواج به معنای کامل شدن و اوج رشد انسانی است بر پایه تعالیم یهود یک زن بدون همسر و یک فرد بدون زن انسان هایی کامل نیستند و با ازدواج و پیوند زناشویی از شکل ناقص به وجودی کامل تبدیل می شوند. یکی از ده فرمان، یعنی بخشی از تورات که شماری از مفاهیم بنیادین یهودی را در بر می گیرد مقرر می دارد که یهودیان نباید مرتکب زنا شوند به عبارت دقیق می توان گفت که در یهودیت روابط جنسی قبل از ازدواج ممکن الحصول نیست.

دین بودا
ازدواج به منزله ورود به زندگی به عنوان مرد خانواده با پایگاه و جایگاه معنوی آن است، مرد خانواده مورد احترام بسیار بود، بدون آنها سانگا نمی توانست وجود داشته باشد.
در فرهنگ های سنتی بودایی هیچ مراسم شخصا دینی برای ازدواج وجود ندارد. البته بعد از انجام تشریفات قانونی کشوری، از اعضای سانگا خواسته می شود که متون و جملات خاصی را برای تیمن و تبرک مراسم ازدواج بخوانند. بودائیان بر طبق قوانین ازدواج کشوری که در آن زندگی می کنند با هم پیوند می بندند.
در میان تمام اقوام و ملت ها و مذاهب ازدواج یک امر پذیرفته شده است. و طبق مذهب فرهنگ و آیین هر کشور برگزار می شود. البته بعد از ازدواج و حقوق تکالیفی که زوجین نسبت به یکدیگر پیدا می کنند و تکالیفی که نسبت به فرزندان مشترک پیدا می کنند. و این تکالیف حتی تا پس از پایان رابطه زوجیت چه با مرگ چه با تفارق و طلاق پابرجاست. با توجه به متون موجود آیین بودیسم می توان گفت راهبان بودایی در ازدواج ها مراسم نیایش برپا نمی کنند. ازدواج از نظر بوداییان یک کار تشریفاتی و خصوصی است که به امور اجتماعی مربوط است. اما امروزه با دخالت برخی از عناصر و عوامل بودایی به مراسم رنگ و بوی مذهبی داده می شود. به این صورت که گروهی از دختران و پسران خردسال پاره ای از آیات مقدس خاص دعا را قرائت می کنند.

طلاق
به معنای پایان قانونی ازدواج و جدا شدن همسران از یکدیگر است که بر پایه قانون و شرع و فرهنگ می باشد. و پیامدهای آن تکالیف متقابلی که هنگام ازدواج وجود داشته با طلاق پایان می یابد.
طلاق با فسخ نکاح متفاوت است. فسخ ازدواج به معنای این است که ازدواج صورت گرفته از ابتدا باطل و بی اعتبار بوده است. شیوه انجام طلاق در قوانین و عرف کشورهای مختلف بسیار متفاوت است. در کل در اغلب کشورها نیاز به تایید یک دادگاه یا مراجع رسمی حقوقی وجود دارد. لازم به ذکر است که ادیان مختلف رویکردهای متفاوتی بر طلاق دارند.
در کل برای هر چیز پایانی است برای ازدواج هم نیز پایانی است که این پایان یا با شرایط قانونی خاص و پذیرفتن تبعات خاص صورت می گیرد توسط محکمه یا مجری عدالت که در آن صورت که حق و حقوق و تکالیفی بر عهده زوجین است که بایست قبل از نظارت یا بر مبنای آن توافق داشته باشند یا از طریق قانونی موارد اجرا شود. و پایان دیگر مرگ است که در این مورد هم قانونگذار و عرف ساکت نمانده است. و قوانینی در این خصوص ترتیب داده اند.

تعریف ازدواج سفید و تاریخچه
ازدواج سفید (و گاهی ازدواج سپید) توصیفی از زندگی مشترک بدون ثبت رسمی است. که نباید با ازدواج عرفی، یا ازدواج حقوقی مشترک اشتباه گرفته شود.
تعابیر متفاوتی در این زمینه موجود است که ابتدا نظر این است که زوجین بدون عقد نکاح و ثبت این واقعه، شروع به تشکیل زندگی مشترک می کنند و نظریه دیگر این گونه تعبیر می کنند که زندگی مشترک بدون ازدواج یا ازدواج سفید را پیش زمینه ای برای بسیاری از ازدواج های رسمی مطرح می کنند گروه دیگر آن را معادل زندگی مشترک بدون ازدواج یا هم باشی تعریف می کنند و البته نه تعریف گسترده تر آن که به معنای هم زیستی است بلکه محدود به زندگی مشترک زناشویی بدون ازدواج که طرفین همدیگر را همسر و متعهد به یکدیگر نمی دانند. کاربرد کهن تر «ازدواج سفید» در زبان فرانسه و انگلیس می باشد (white marriage و واژه فرانسوی آن marriage ldanc) که به معنای ازدواج بدون وصال یا ثبت شده و قانونی اما به دلایل مختلف بدون رابطه جنسی است.
ازدواج حقوق مشترک (یا ازدواج عرفی) فقط مختص کشورهایی است که در واقع کامن لا (حقوق مشترک) را اجرا می کنند. این نوع ازدواج بیشتر با هم باشی اشتباه گرفته می شود اگرچه نوعی از هم باشی است اما به دلیل قوانین عرفی کشور مربوطه پشتوانه حقوقی و قانونی دارد. برای مثال در فنلاند زندگی مشترک بدون ازدواج رسمی با عنوان «common – low Relationship» مطرح شده است که نباید با هم باشی اشتباه گرفته شود زیرا مسئولیت ها، مسایل قانونی و حقوقی در ازدواج کامن لا که ثبت دولتی و مذهبی ندارد کاملا با هم باشی متفاوت است.
در آلمان به زندگی مشترک بدون ازدواج رابطه شبه ازدواج گفته می شود. در دهه ۱۹۵۰ میلادی که جوامع چنین زندگی مشترکی را به سختی می پذیرفتند به این نوع زندگی مشترک بدون ازدواج (ازدواج وحشی) می گفتند. پس از چند دهه با کنار گذاشتن پیش داوریها، قوانین جلوی مداخله مذاهب در زندگی فردی و اجتماعی را گرفت که بیشتر از همه تحت تاثیر جنبشی معروف به جنبش سال ۶۸ بود.
تاریخچه ازدواج سفید باز می گردد به نخستین مرتبه در آمریکا در پی «جنبش آزادی زنان» ، این جنبش ظاهرا با هدف ایجاد تغییراتی در نظام اجتماعی- اقتصادی- سیاسی جامعه آمریکا انجام شد و با هدف آن برقراری شرایط عادلانه مساوی برای زنان بود. اما آنچه واقعا اتفاق افتاد پدیده ای بود که بعدها «انقلاب جنسی» نام گرفت و نتیجه آن رواج رفتارهای ناهنجارو بی بند و باریهایی بود که به غلط آزادی زنان نام گرفت. هیچ یک از طرفین احساس امنیت در کنار یکدیگر ندارند زیرا هر کدام به راحتی می توانند دیگری را ترک کرده و هم خانه و همبستر دیگری انتخاب کنند. ازدواج سفید نشان از بروز یک واقعیت و تغییر اجتماعی است که بنا به گفته جامعه شناسان نیازمند تبیین و بررسی و مطالعه جامع در این خصوص و تدوین قوانین خاص می باشد.
چالش ها و تاثیرات منفی ازدواج سفید
این پیوند غیرقانونی و غیر رسمی که در آن طرفین تعهدی برای کنار هم ماندن ندارند حتی اگر یکی از طرفین تمایل جهت ادامه رابطه داشته باشد با عدم و رضایت طرف مقابل احتمال بر هم خوردن این سبک زندگی بسیار بالا است و عدم حمایت قانونی از این نوع وصلت عدم تعهد طرفین را دو چندان می کند. این زوج ها هیچ تعهد حمیات مالی در برابر طرف خود ندارند. و طی آمار جامعه شناسان با اینکه بیشتر توقع دارند که زندگی جنسی شان با وفاداری باشد اما خیانت جنسی در این روابط بسیار بیشتر از زوج های قانونی دیده می شود. در واقع هیچ محدودیت و یا مسئولیت پذیری رسمی و قانونی را شامل نمی شود در این نوع ازدواج مسئولیت ها و تعهدهای مالی که در نکاح دائم است هیچ انگاشته می شود.

خشونت خانگی
طی گزارشات مشخص شده است که بچه های زیادی در سراسر جهان در نتیجه ازدواج سفید به دنیا آمدند که در کشورهای اسلامی نسب مشروع ندارند و طفل ناشی از زنا محسوب می شوند و تابع شرایط و قوانینی هستند که این کودکان از پدر خود ارث نمی برند و اینکه در ارتباط با داشتن شناسنامه با چالشهای روبرو هستند و طی تحقیقی که در سال ۱۹۸۷ انجام گرفت مشخص شد که میزان این خشونت ها در ازدواج سفید نه تنها کمتر نیست بلکه میزان مشاجراتی که به خشونت های فیزیکی تبدیل شده است در برابر ازدواج رسمی بوده بیشتر است و یکی از علل آن را جوان تر بودن زوجین، تحصیلات پایین تر و عدم حمایت خانواده طرفین دانسته شده است.

تبعات مالی
مرد و زنی که به صورت رسمی ازدواج کنند نه تنها سرنوشتشان بلکه اموالشان به یکدیگر گره خورده، و این موارد تا پس از مرگ زوجین نیز ادامه دارد. و فرزندان ازدواج های قانونی از این مورد بهره می برند. اما در ازدواج های سفید با این چالش بزرگ روبرو هستند قانون حاکم بر رژیم مالی زوجین در کنوانسیون لاهه ۱۹۷۸ میلادی، کنوانسیون ۱۴ مارس ۱۹۷۸ میلادی لاهه با ۳۱ ماده قانون حاکم بر رژیم مالی زوجین را در صورت بروز تعارض قوانین تعیین نموده است اموری مانند تعهدات زوجین در تامین نفقه، حضانت فرزندان و اهلیت آنها توسط کنوانسیون لاهه بررسی نشده است. این معاهده بدونتوجه به تابعیت و اقامتگاه زوجین در کشورهای متقاهد لازم الاجرا است و تعارض مفاد کنوانسیون با حقوق داخلی کشورهای عضو مانع از اجرای آن نخواهد بود.
بطور مثال طبق ماده ۳ کنوانسیون لاهه اشخاص قبل از ازدواج خود می توانند بر اساس تراضی بیان خود قانون متعلق به کشورهای زیر بر رژیم مالی خود اداره نمایند.
۱)قانون کشور متبوع زوجین
۲) قانون کشور اقامتگاه زوجین
۳) قانون اولین کشور کل اقامتگاه زوجین بعد از ازدواج
و بر طبق ماده ۴ چنانچه حق از ازدواج توسط زوجین قانون کشوری بر اساس ماده ۳ انتخاب نشود پس از ازدواج قانون در این اقامتگاه دائم بر رژیم مالی آنها حاکم خواهد بود.
و موادی از این قبیل که حاکی از این مورد مهم است که در نکاح دائم توسط حقوق بین الملل نیز حمایت همه جانبه از لحاظ مالی شده است و زوجینی که بصورت رسمی ازدواج کرده اند در هر گوشه ای از دنیا که با سالانه توسط قانون دهه چیز کم حمایت می شوند و این بدین معنا است که قانون بر رابطه ایشان ارزش گذاشته است.
روابط حقوقی میان زن و شوهر در ازدواج رسمی حقوق و تکالیف مختلفی نسبت به یکدیگر پیدا می کنند. با توجه به قوانین رایج هر کشور این مورد متفاوت است به عنوان مثال در جمهوری اسلامی ایران تامین هزینه خانواده در ایران تعهدی یک جانبه است و زن در این زمینه هیچ تکلیفی ندارد. ولی در حقوق فرانسه و سوئد تعهدی دو جانبه است و زن نیز مکلف به تامین آن است. جهت روشن شدن موضوع یکی از موارد را به اختصار شرح می دهیم.

نفقه
در حقوق ایران تامین معاش و پرداخت نفقه بر عهده مرد بوده و همه امکانات و لوازمی را شامل می شود که زن در زندگی مشترک نیازمند آن است حتی اگر زن در شرایطی باشدکه نیاز به پرستار یا خدمتکار داشته باشد. در حقوق فرانسه نیز پایان یافتن زوجیت به واسطه طلاق نه تنها افتراق جسمانی و عملی، تعهد به نفقه را بر مرد ساقط می کند. اما پس از فوت نفقه به همسر بازمانده مطابق ماده ۲۷۰ ق.م. فرانسه به مدت یکسال باقی است.
در سوئد زن و مرد پس از ازدواج، نسبت به هزینه های گذران خانواده خود مسئولیت تضامی دارند و هر یک باید میزان و محل مصرف درآمد خود را به طرف دیگر بگوید تا بودجه خانواده به آسانی ترسیم شود. کار در خانه، حکم تامین بخشی از هزینه زندگی مشترک تلقی می شود و چنانچه یکی از آن دو در آمد کافی نداشته باشند طرف دیگر بایست، کمبود را جبران نماید و در صورت استنکاف طرفین برای تعهد بر این امر دو نوع ضمانت اجرا (کیفری و حقوقی) در نظر گرفته شده است.
موارد نگاشته شده بر این باورند که ازدواج بصورت دائم در تمامی کشورها دارای قوانین و مقررات خاص است هر چند کم در صورت بروز مشکل قوانین جنبه حمایتی از طرفین علی الخصوص در مواردی جهت حمایت زنان دارند در حالی در قوانین داخلی و بین المللی با خلاء قوانین در خصوص ازدواج سفید روبرو هستیم، نهادی که روزانه تعداد زیادی از افراد سراسر دنیا به چالشهای آن در گیرند هر چند همه بر این باوریم که ازدواج یک عهد و پیمان الهی است بر مبنای عشق و عاطفه بنیان گردیده اما در هر صورت تعهداتی مالی را شامل می شود که از لحاظ ثبت این واقعه تا پس از پایان و حتی در موارد پس از مفارقت جریان دارد ازدواج سفید به علت عدم ثبت فاقد این شرایط است.
تولد فرزندان حاصل از ازدواج سفید
طی سال های گذشته تعداد کودکانی که از زوج های غیر از ازدواج رسمی در سراسر دنیا متولد می شود حدود شش برابر شده است و آمار کودکان نامشروع به حدود یک کود از هر سه کودک رسیده است.
نقشه جهانی خانواده سال ۲۰۱۴ پروژه های آماری را که انسیتوی روند اجتماعی دانشگاههای مختلف تهیه کرده اند جمع آوری می کند. این پروژه نشان می دهد در آسیا خاورماینه سن ازدواج از ۱۸ تا ۴۹ سال است و در این مناطق تقریبا زندگی خانوادگی تحت تاثیر آداب و رسوم بوده و فرزندان مشترک بدون ازدواج کمتر از غرب و اروپا آمریکای لاتین و بخصوص آمریکای جنوبی است. تعداد این گونه کودکان در ۹ کشور امریکایی لاتین بیش از ۵۰ درصد است و بالاترین رقم مربوط به کلمبیا ۸۴ درصد پرو ۷۶ درصد نیکاراگوئه ۷۲ درصد است.
در اروپا کشورهای انگلیس، ایسلند، سوئد اسلوانی، بلغارستان، فرانسه، نروژ، بلژیک و دانمارک آمار ۵۰ درصد را نشان می دهند. کشورهای آفریقای جنوبی و اوگاندا بالای خط ۵۰ درصد قرار دارند، امریکا کانادا و اقیانوسیه تعداد این گونه کودکان روبه افزایش است ولی هنوز زیر ۵۰ درصد است. آسیا و خاورمیانه شمار کودکان نامشروع زیر۵ درصد است.
در برخی کشورها علی الخصوص کشورهای اسلامی فرزندان حاصل از چنین ازدواجی بیشترین لطمه را متحمل می شوند. سرنوشت آنان پس از تولد مشخص نیست. و این در حالی است که اگر این وضعیت ثبت شود امکان اثبات متعلق بودن فرزند به پدر وجود دارد. در واقع به گونه ای به میزان فرزندان و کودکان نامشروع، بی شناسنامه و بی آینده همچنین بر آمار سقط های غیرقانونی و مرگ و میز ناشی از آن می افزاید و عدم حمایت قانونگذار در بیشتر موارد از چنین فرزندانی که دخلی در تولد خود نداشته اند معضل بزرگی است. در دین اسلام و مذهب تشیع نوعی از ازدواج وجود دارد که به آن ازدواج موقت یا صیغه می گویند و این ازدواج قانونی و شرعی است با ضوابط و شرایط خاص که در قانون مدنی ایران تشریح شده است.
قانون کلیه حقوق و تکالیفی که پدر در قبال فرزند ازدواج دائم دارد از قبیل، حضانت، ارث، نفقه و … در برابر فرزند در عقد موقت نیز داراست. چنانچه حاصل این ازدواج فرزند باشد ملحق به پدر و مادر خود شده و به روایتی حلال زاده است. در حالی که فرزندان حاصل از ازدواج سفید نامشروع خواهند بود.
ازدواج سفید در برخی از کشورها
آلمان
در کشور آلمان ازدواج سفید یا همان همباشی غیرقانونی نبوده و با وصف اعلام به ادارات پلیس یا مراجع ذی ربط مورد حمایت قانون قرار می گیرند. در این کشور حتی بدون اعلام با احراز شرایط این نوع زندگی طرفین مورد حمایت قانون هستند. در حقیقت این شیوه زندگی در این جامعه به عرف تبدیل شده و عناصر عرف را نیز شامل است. در کشور آلمان شرکای این زندگی آدرس محل زندگی و مشخصات خود را بطور کامل به اداره پلیس محلی اعلام کرده و مراتب ثبت می گرددتا در صورت بروز اختلاف، فرزند دار شدن، جدا شدن و موارد مشابه رفع تنازع شود. از نظر توافقات شیوه زندگی همه چیز روشنبوده و در یک از طرفین با درصد توافق شده در این روش زندگی ایفای نقش می کنند. اگر توافق انشقاق و جدایی از یکدیگر کنند اموال حاصله در مدت زندگی مشترک تقسیم خواهد شد محاکم قضایی در صورت اطلاع پلیس محلی از این موضوع دعاوی این افراد را پذیرفته و استماع می کند و زن به همان اندازه حق دارد که مرد دارای حق می باشد.
فنلاند
در فنلاند زندگی مشترک بدون ازدواج مشترک همراه با ثبت رسمی ازدواج تفاوتهایی دارد که برخی از آن به شرح ذیل است:
الف) طرفین وظیفه شرکت در تامین مخارج زندگی همدیگر را ندارند
ب) از یدیگر ارث نمی برند
ج) در صورت فوت یکی از زوجین به دیگری بازنشستگی افراد بیوه متعلق نمی گیرد.
د) نمی توانند از نام خانوادگی همدیگر استفاده کنند.
آمریکا
همانگونه که نگاشته شد این پدیده نخستین بار در آمریکا ودر پی جنبشی پدیدار شد که جنبش آزادی زن نام داشت و ظاهرا با هدف ایجاد تغییراتی در نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه امریکا انجام شد و هدف آن برقراری شرایط عادلانه مساوی برابری زنان بود. اما آنچه واقعا اتفاق افتاد پدیده ای بود که بعدها «انقلاب جنسی» نام گرفت و نتیجه آن رواج رفتارهای نابهنجار و بی بند و باری بود که به غلط آزادی زنان نام گرفت. طبق آماری که مرکز آمار ایالات متحده منتشر کرد در سال ۲۰۱۷ از ۲۸ میلیون نفر در سال ۱۹۹۶ به ۸۰ میلیون نفر در حال حاضر رسیده است به این معنا که افراد بدون اینکه با هم ازدواج کنند زندگی مشترک دارند.
آسیای شرقی
بخش عمده قاره کهن آسیا را مسلمانان و بوداییان و هندوها تشکیل می دهند ویژگی قابل توجه و عمده این قاره مذهبی بودن مردمان آن است و آنان به شدت به مذهب و خانواده اعتقاد دارند و خانواده مقدس ترین کانون اجتماع است البته آمار ازدواج سفید در این کشورها علی الخصوص کشورهای مسلمان به دلیل عدم ثبت آن در هیچ مراکزی معلوم نیست و در کل کشورهای مسلمان این پدیده جدید را قبول ندارند و تبعات آن از قوانین جاری کشورها خارج است.
کانادا
در کشور کانادا به این نوع رابطه عاطفی و جنسی بین زن و مرد که بدون محرمیت و شرایط شرعی اقدام به تشکیل زندگی می کنند به رسمیت شناخته می شود. و طبق عرف وقوانین جاری با دو طرف به صورت متقابل رفتار می گردد.
ایران
در کشورهای جمهوری اسلامی ایران تعریفی از ازدواج سفید در نصوص قانونی نشده است و اعتبار و ارزش این پدیده غربی در قوانین موضوعه ندارد و البته دارای جنبه کیفری و مدنی نیز می باشد و طبق شرع مقدس اسلام این عمل زنا هست که برای طرفین مجازات مقرر گردیده و همین طور طفل ناشی از این ازدواجها بامشکلات زیادی روبرو است و هیچگونه حمایت قانونی نمی شود و زوجین از هرگونه حقوق مدنی محرومند و از یکدیگر ارث نمی برند و پس از پایان رابطه هیچ نهاد و قانونی از اینان حمایت نخواهد کرد و صد البته که در ایران پس از پایان رابطه زن بیشترین ضربه را از لحاظ عاطفی متحمل می شود و هیچ قانونی جهت حمایت از او وجود ندارد، هر چند ممکن است ارضای عاطفی و جنسی را به دنبال داشته باشد. اما از آن جایی که این پیوند در قانون ایران جایگاهی ندارد به محض آشکار شدن این نوع رابطه حمایت های اجتماعی نیز برداشته می شود. هر چند که عده ای از حقوق دانان ازدواج سفید را مربوط به زندگی شخصی و حریم خصوصی افراد می دانند و معتقدند که در هر زمینه ای نباید ورود کیفری کرد با توجه به اصل حداقلی بودن حقوق جزا ورود کیفری به زندگی خصوصی افراد نقض حریم خصوصی است مگر در پاره ای از موارد که جرائم جنسی و منافی عفت محسوب گردد و عمومیت پیدا کند که در این صورت تخصیص بردار است و به عنوان آخرین راه حل، ازدواج سفید جرم انگاری خواهد شد.
با توجه به موارد مذکور در ارتباط با این نوع جدید زندگی مشترک می بینیم در کشورهای غربی حتی بدون اعلام به مراکز ذی ربط این نوع زندگی مورد حمایت قانون قرار می گیرند و در حقیقت این شیوه زندگی در این جوامع به عرف تبدیل شده است. در اکثر کشورهای اروپایی علی الخصوص کشورهای اسکاندیناوی نوع زندگی و شرایط خاص اقلیمی شاید بتوان گفت علت حمایت از این نوع ازدواج و سبک زندگی کاهش جمعیت و پایین آمدن رشد ازدواج است که این خود دلیلی بر گرایش جوانان برای زایش و تولید نسل خواهد بود و در کشورهای مهاجر پذیر هم شاید بتوان گفت یکی از دلایل آن این است که نژادهای مختلف و تلفیق فرهنگهای متفاوت سبب می شود اجرای قانونی در جهت روند آن جامعه با شرایط حاکم بر آن، یکی از دلایل آزادی برای این انتخاب است. اما در قاره آسیا که برگترین قاره است و بیشتر از مسلمانان و بوداییان و هندوها و کمی از مسیحیت تشکیل شده بیشتر پایبند بر اصول اخلاقی و دینی هستند و آمار دقیق و واقعی از ازدواج سفید در دست نیست و چنانچه همباشی اتفاق افتد بصورت مخفیانه و پنهانی است و در کل بیشتر گرایش به ازدواج رسمی و سنتی دارد.

نقدی بر ازدواج سفید
مخالفان این سبک زندگی بیان می دارند که طبیعتاً نیازهای عاطفی، جنسی، احساسی و حمایتی خدماتی طرفین تا حدودی تأمین و تضمین می گردد. ولی به دلایلی خطرات بسیاری اینگونه زندگی مشترک را تهدید می کند در صورت جدایی صد درصد آسیب هایی برای طرفین در پی خواهد آمد و صد البته در جوامع آسیایی و کشورهای مسلمان نشین بیشتر آسیب ها نصیب زنان خواهد بود. با توجه به اینکه این نحوه زندگی غالبا دور از چشم قانون و به صورت پنهانی است این شیوه زندگی نوعی زندگی مشترک مخفی تلقی می گردد و همین مخفی کاری باعث خطراتی زیان بار می شودو چه بساباعث سوءاستفاده یکی از طرفین گردد.اولین مورد در صورت بروز مشکلات و اختلافات که در همه زندگی ها و روابط امری طبیعی است، در نتیجه نبود قانون خاص و حمایت ویژه و عدم ضمانت اجرای لازم پایه این زندگی ها را سست می کند. یکی از عوامل دیگر چون قانون رسمی برخی جوامع این نوع زندگی را تایید و ثبت نکرده اند در صورت تولد فرزند نمی توان تولد وی را در مراجع قانونی ثبت کرد و برایش هویتی قائل شد! از همه مهمتر عدم مسئولیت و تعهد طرفین نسبت به یکدیگر و نسبت به فرزند مشترک معضل بزرگی در برخی از کشورهایی است که به این سبک زندگی رسمیت نبخشیده اند خواهد بود.
این سبک زندگی همانطور که مخالفین زیادی دارد موافقینی را دارد که ادعای ایشان برداشتن قید و بند برای داشتن زندگی مشترک و بدون دغدغه و آشنایی بیشتر است و خیلی موارد جلوگیری از فساد بی بندی باری های اخلاقی وو از داشتن شریک های جنسی متعدد جلوگیری می کند. در آمریکا و سایر کشورهای اروپایی زوجین زیادی پس از مدتها زندگی و حتی پس از داشتن یک یا دو فرزند ازدواج خود را به صورت رسمی ثبت نموده اند که البته این موارد با قوانین و عرف رایج کشورهای مسلمان نشین با مشکل مواجه است و فرزند زاده شده از این نوع ازدواج چالش های خاص خود را دارد.

نتیجه گیری
با توجه به آرا صاحب نظران پدیده ازدواج سفید با فرهنگ کشورهای آسیا علی الخصوص کشورهای مسلمان نشین همخوانی ندارد و رشد این ازدواج عوارض متعدد و گسترده ای در لایه های مختلف جامعه ایجاد خواهد کرد.فراموش نکنیم که خانواده اولین و قدرتمند ترین جامعه ای است که خواستگاه جوامع بزرگتر را پیریزی میکند.
هر چند برای تهیه و تدوین قانون باید خواستگاه اجرای آن مدنظر باشد که شامل موارد عدیده می باشد و با توجه به موارد ذکر شده آنچه در دنیای امروز واقف هستیم اتفاق جالبی نخواهد بود. و تا این مورد بخواهد چالش ها را پشت سر گذارد شاید سالها بگذرد آسیب های اجتماعی زیادی افراد جوامع را در برگیرد. برای داشتن دنیایی بهتر باید از کوچکترین جامعه که همان خانواده است آغاز کنیم. و خانواده باید پایه های محکم و استوار داشته باشد. با توجه به اینکه علی رغم شرایط موجود این پدیده در اکثر کشورها روبه رشد است جا دارد که جوامع علی الخصوص کشورهای مسلمان و کشورهای آسیایی قوانینی در این خصوص اختصاص دهند و ضوابطی را بر این گونه ازدواج ها قائل شوند، لازم به ذکر است که کودکان حاصل از این ازدواج ها، بدون هیچ گونه دخالتی در سرنوشت خود داشته باشید پا به دنیایی می گذارند که از ابتدای امر در نقاطی انگ نامشروع بودن را بر پیشانی دارند و عواقب آن را تا سالیان بر دوش خواهند کشید. پس چه بهتر است با حمایت جامعه بین المللی از این ازدواج با شرایط وضوابطی بر تولد این کودکان مشروعیت بخشند تا بخش عظیمی از دنیای آینده با مشکل روبرو نگردد همین طور حمایت دستگاه قضایی حمایتی از طرفین در صورت بروز مشکلات داشته باشند و جهت حمایت از طرفین و الزام آنان در موارد خاصی ضمانت اجراهای خاصی در نظر گرفته شود شاید بتوان با حمایت قانونی این نوع زندگی بی بنیان موقت را تبدیل به زندگی دائم نموده و پایه های آن را سفت تر کرد و با تحکیم خانواده ها دنیایی پر از صلح و آرامش را تجربه کرد.

منابع
۱) منیژه مقصودی، ۱۳۸۶، انسان شناسی خانواده و خویشاوندی، نشر شیرازه، چاپ اول
۲) دکتر ناصر کاتوزیان،۱۳۸۲، حقوق خانواده، نشر میزان، چاپ یازدهم،
۳) تقی آزاد ارمکی، هم خانگی، تابستان ۱۳۹۱، پیدایش شکلهای جدید خانواده در تهران، جامعه پژوهی فرهنگی سال سوم شماره اول
۴) کاتوزیان ناصر، ۱۳۸۷، حقوق مدنی خانواده جلد اول، شرکت سهامی انتشار، چاپ پنجم،
۵) کاتوزیان ناصر، ۱۳۸۷،دوره مقدماتی حقوق مدنی، خانواده، بنیاد حقوقی میزان، چاپ ششم،
۶) کلام مسیحی، میشل توماس، ترجمه حسین توفیقی، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، چاپ دوم، ۱۳۷۷
۷) محمد حسن، نجفی، ۱۳۶۹، جواهرکلام، مکتب الاسلامیه، جلد ۲۹، سال
۸) الیز، سانا ساریان، چاپ دوم
۹) حسین صفایی، اسداله امامی، مختصر حقوق خانواده، تهران، انتشارات میزان، چاپ هشتم، بهار ۸۴
۱۰) مریم انصاری، عطا و لقای ازدواج سفید، مقایسه در تجربه، دویچه وله، ۱۳ مارص ۲۰۱۵، بازنگری شده در ۶ اوت ۲۰۱۵
۱۱) زندگی زناشویی بدون ازدواج رسمی، ابینوپنکی، ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۴، بازبینی شده در ۷ اوت ۲۰۱۵
۱۲) www.mardeman.net p//23
۱۳) قانون مدنی ایران، منصور، جهانگیر
۱۴) اردبیلی.مجمدعلی.حقوق جزای عمومی .حلد نخست .تهران نشر میزان ۱۳۸۸
۱۵) الستی .ساناز و حسن پور معصومه (بزه دیده شناسی و پیشگیری از بزه دیده گی)ماهنامه دادرسی.شماره ۵۶ سال دهم خرداد و تیر ۱۳۸۴
۱۶)نوبهار .رحیم .اهداف مجازاتها در جرایم جنسی .انتشارات علوم و فرهنگ اسلامی .چاپ اول ۱۳۸۹

Be the first to comment

نظرات کاربران

ایمیل شما نمایش داده نخواهد شد


*